Terug naar blogs

Thuisoefeningen voorschrijven: zo maak je een schema dat patiënten écht doen

Gepubliceerd op

Een goed oefenschema valt of staat met de uitvoering, niet met de inhoud. Je kunt biomechanisch het beste programma samenstellen, maar als de patiënt het niet doet is het effect nul. Hieronder zes stappen die de kans op uitvoering vergroten, uit onderzoek en uit de praktijk.

1. Schrijf minder oefeningen voor dan je denkt

Hoeveel oefeningen het beste werkt, is weinig onderzocht. In een kleine trial bij 65-plussers voerden mensen met twee oefeningen die na 7 tot 10 dagen beter uit dan mensen met acht; hoe vaak ze volgens hun eigen logboek oefenden, verschilde niet (Henry et al., 1999). Een praktische vuistregel is drie tot vijf oefeningen per schema. Niet acht, niet twaalf. Dat getal komt uit de praktijk en niet uit een trial, maar het sluit aan bij wat we wel weten: hoe meer drempels een patiënt ervaart om te bewegen, hoe lager de therapietrouw (Jack et al., 2010).

Hoe ziet dat er in de praktijk uit:

  • Twee oefeningen die het primaire doel raken
  • Eén of twee ondersteunende oefeningen
  • De "leuk om te doen"-oefeningen bewaar je voor het volgende consult

Wil je acht oefeningen geven, dan zit het probleem bij jou, niet bij de patiënt.

2. Stel parameters realistisch in

De parameters (herhalingen, sets, rust, gewicht) bepalen of de oefening past in het dagelijks leven van de patiënt.

Begin onder de belastbaarheid van de patiënt. Een schema dat in week één al maximaal belast leidt tot pijn, vermijdingsgedrag en uiteindelijk drop-off.

Bouw progressief op. Patiënten die merken dat ze sterker worden, blijven volhouden. Self-efficacy komt in twee reviews naar voren als een van de duidelijkste voorspellers van therapietrouw (Essery et al., 2017; Chester et al., 2023).

Wees expliciet over pijn. Pijn is een signaal, geen obstakel, maar zonder grens interpreteert iedereen dat anders. Spreek een pijngrens af, bijvoorbeeld een score op een schaal van 0 tot 10; daarboven minder herhalingen, niet stoppen.

Vermijd vage parameters als "een paar keer per dag". Patiënten lezen dat als nul.

3. Voeg context toe per oefening

Een oefening met uitleg over het waarom wordt vaker uitgevoerd. In een review van 28 studies was "vindt de patiënt de oefening zinvol" een van de drie meest genoemde beïnvloedbare factoren (Chester et al., 2023). Geef per oefening kort mee:

  • Doel. "Versterkt de spier die je heup stabiliseert."
  • Frequentie. "Twee keer per dag, vijf dagen per week."
  • Wanneer terugschalen. "Minder herhalingen als de pijn boven de afgesproken grens komt."

Eén of twee zinnen per oefening volstaan. Het kost je dertig seconden meer.

4. Communiceer slim

Hoe je het schema overdraagt bepaalt of het wordt onthouden. Op effectiviteit:

  1. Video. In een gerandomiseerd onderzoek maakte de groep die een papieren uitdraai kreeg ruim twee keer zoveel fouten als de groepen met video of live instructie (Reo & Mercer, 2004). Een meta-analyse van thuisoefenprogramma's op video bij 65-plussers kwam uit op 91 procent retentie en 85 procent opkomst (Rihova et al., 2024).
  2. Foto met tekst. Beter dan tekst alleen, mist beweging.
  3. Tekst. Werkt voor herhaalpatiënten die de oefening al kennen.
  4. Mondelinge instructie tijdens consult. Volgens een veelgeciteerd overzicht vergeten patiënten 40 tot 80 procent van wat een zorgverlener vertelt meteen weer (Kessels, 2003).

Geef het schema mee tijdens het consult, niet erna. Laat de patiënt de oefening één keer doen onder jouw begeleiding en vraag dan: "kun je dit thuis ook?". Het antwoord vertelt je of de barrière praktisch is.

5. Bouw follow-up in vanaf dag één

Een schema zonder follow-up is een suggestie. Mét follow-up wordt het een afspraak. Drie stappen:

  • Plan de vervolgafspraak voordat de patiënt de praktijk verlaat. Laat het niet aan de patiënt over om terug te bellen.
  • Stuur een herinnering 48 uur voor het volgende consult. Vraag in die herinnering of het schema lukt; een ja/nee per app of mail volstaat.
  • Vraag specifiek welke oefeningen wel of niet zijn gedaan. Patiënten zeggen liever "ja, het gaat" dan toegeven dat ze de helft hebben overgeslagen.

6. Pas het schema aan op data, niet op vermoeden

Bij het volgende consult heb je twee dingen nodig: wat de patiënt heeft gedaan, en wat dat heeft opgeleverd. De vier veelvoorkomende patronen:

  • Niet uitgevoerd, geen progressie: vereenvoudig (minder oefeningen, lagere belasting).
  • Uitgevoerd, geen progressie: herzie de selectie. Verkeerde oefening voor het probleem.
  • Uitgevoerd, wel progressie: verhoog de belasting of voeg iets nieuws toe.
  • Patiënt vraagt zelf om uitbreiding: goud waard, geef ruimte.

De grootste fout zit in het vasthouden aan een schema "omdat het zo is besproken". Een schema is een werkdocument, geen contract.

De rode draad

Therapietrouw is geen kwestie van patiëntmotivatie. Het is een kwestie van toegankelijkheid, eenvoud en opvolging, drie variabelen waar jij de meeste controle over hebt. Schrap de helft van wat je dacht voor te schrijven, doe één keer voor wat je vraagt, en plan een echte check binnen twee weken.

Tools die deze workflow ondersteunen, met overzichtelijke schemabouw, video-instructies en makkelijke follow-up, bestaan in toenemende mate. Wat ze gemeen hebben is dat ze de drempel voor jou (schrijven) en voor de patiënt (uitvoeren) verlagen. Kinmo is precies daarvoor gebouwd: minder klikken voor jou, duidelijker schema's voor je patiënt.

Bronnen

  • Henry, K.D., Rosemond, C. & Eckert, L.B. (1999). Effect of number of home exercises on compliance and performance in adults over 65 years of age. Physical Therapy, 79(3), 270-277. PMID 10078770
  • Jack, K., McLean, S.M., Moffett, J.K. & Gardiner, E. (2010). Barriers to treatment adherence in physiotherapy outpatient clinics: a systematic review. Manual Therapy, 15(3), 220-228. PMID 20163979
  • Essery, R., Geraghty, A.W.A., Kirby, S. & Yardley, L. (2017). Predictors of adherence to home-based physical therapies: a systematic review. Disability and Rehabilitation, 39(6), 519-534. PMID 27097761
  • Chester, R. et al. (2023). Behaviour Change Techniques to promote self-management and home exercise adherence for people attending physiotherapy with musculoskeletal conditions. Musculoskeletal Science and Practice, 66, 102776. PMID 37301059
  • Reo, J.A. & Mercer, V.S. (2004). Effects of live, videotaped, or written instruction on learning an upper-extremity exercise program. Physical Therapy, 84(7), 622-633. PMID 15225081
  • Kessels, R.P.C. (2003). Patients' memory for medical information. Journal of the Royal Society of Medicine, 96(5), 219-222. PMID 12724430
  • Rihova, M. et al. (2024). Adherence and Retention Rates to Home-Based Video Exercise Programs in Older Adults: Systematic Review and Meta-Analysis. Telemedicine and e-Health, 30(11), 2649-2661. PMID 39072676
  • Lang, S., McLelland, C., MacDonald, D. & Hamilton, D.F. (2022). Do digital interventions increase adherence to home exercise rehabilitation? A systematic review of randomised controlled trials. Archives of Physiotherapy, 12(1), 24. PMID 36184611