Terug naar blogs

Doen je patiënten hun oefeningen? Dit zegt het onderzoek

Gepubliceerd op

Je stuurt een patiënt naar huis met een schema. Drie weken later bij de controle blijkt dat de helft niet is gedaan. Dat is geen pech of slechte motivatie; het is de regel.

Hoe groot is het probleem

Precieze percentages zijn hier lastig. Een overzicht van systematische reviews uit 2024 stelt dat non-adherence in de fysiotherapie kan oplopen tot 70 procent, juist bij onbegeleide thuisoefenprogramma's (Ley & Putz, 2024). Argent en collega's houden het in JMIR mHealth and uHealth op maximaal 50 procent (Argent et al., 2018).

Waarom er zoveel uiteenlopende cijfers circuleren, laat een systematische review in BMJ Open zien. Bollen en collega's vonden 58 studies die samen 61 verschillende manieren gebruikten om therapietrouw te meten: 29 vragenlijsten, 29 logboeken, twee VAS-schalen en een teller. Van al die instrumenten scoorden er twee positief op één psychometrische eigenschap. De meerderheid was nooit getest op validiteit of betrouwbaarheid (Bollen et al., 2014).

Dat is de eerlijke stand van zaken: dat therapietrouw een groot probleem is, staat vast. Elk exact percentage dat je tegenkomt, komt uit een meetinstrument dat waarschijnlijk niet gevalideerd is.

Waarom doen patiënten hun schema niet

Een systematische review in Manual Therapy nam twintig kwalitatief goede studies door naar barrières voor therapietrouw in de musculoskeletale fysiotherapie (Jack et al., 2010). Sterk bewijs was er voor: weinig lichamelijke activiteit vooraf, lage therapietrouw tijdens de behandeling zelf, lage self-efficacy, depressie, angst, hulpeloosheid, weinig sociale steun, veel ervaren drempels om te bewegen, en meer pijn tijdens het oefenen.

Een recentere review in Musculoskeletal Science and Practice identificeerde dertien beïnvloedbare determinanten in 28 studies (Chester et al., 2023). De drie die het vaakst terugkwamen: self-efficacy, sociale steun en of de patiënt de oefening zinvol vindt.

De rode draad: het probleem zit zelden bij de oefeningen. Het zit bij hoe de patiënt ze beleeft, of ze in zijn week passen en of hij zichzelf erin gelooft.

Wat helpt digitale ondersteuning

Op de korte termijn werkt het

Een systematische review van gerandomiseerde trials in Archives of Physiotherapy bundelde tien RCT's met in totaal 1.117 deelnemers (Lang et al., 2022). Zeven van de tien vonden een significant verschil in therapietrouw ten gunste van de digitale interventie. Drie vonden geen verschil.

Die drie zijn de interessante. Het waren precies de trials met de langste follow-up. De auteurs concluderen dan ook dat digitale ondersteuning de therapietrouw waarschijnlijk verhoogt op korte termijn, en dat het effect op langere termijn onzeker is.

Video helpt bij de uitvoering

Dat bewijs is ouder en steviger dan het digitale. In een gerandomiseerd onderzoek in Physical Therapy leerden deelnemers een oefenprogramma via live instructie, via video of via een papieren uitdraai. De uitdraai-groep maakte ruim twee keer zoveel fouten als de andere twee; tussen live en video was geen verschil aantoonbaar (Reo & Mercer, 2004). In een latere trial bleek een video die veelgemaakte fouten liet zien en corrigeerde even effectief als één instructiesessie bij de fysiotherapeut (Berkoff et al., 2016). We gingen daar uitgebreider op in bij video versus papier.

Voor de therapietrouw zelf keek een meta-analyse in Telemedicine and e-Health naar thuisoefenprogramma's op video bij 65-plussers: 26 studies, 1.292 deelnemers, een gewogen retentie van 91,1 procent en een opkomst van 85,0 procent (Rihova et al., 2024). Twee bevindingen uit diezelfde analyse verdienen aandacht: langere sessies verlaagden de opkomst fors, en programma's zonder live contact met een begeleider scoorden lager dan sessies waarin dat contact er wel was.

Nederlandse data

Het Nederlandse e-Exercise-programma is onderzocht in een cluster-gerandomiseerde trial bij mensen met heup- of knieartrose (Kloek et al., 2018). De uitkomst is genuanceerder dan vaak wordt naverteld: op de primaire uitkomstmaten was e-Exercise niet effectiever dan reguliere fysiotherapie. Beide groepen verbeterden. Het verschil zat in de inzet: de e-Exercise-groep had gemiddeld vijf face-to-face sessies, de controlegroep twaalf.

Gelijkwaardige uitkomsten bij minder dan de helft van de contactmomenten is een relevant resultaat. Het is alleen iets anders dan "digitaal werkt beter".

Wat apps nog missen

Een systematische review in JMIR mHealth and uHealth beoordeelde patiëntgerichte fysiotherapie-apps op de gedragsveranderingstechnieken die erin zijn verwerkt (Merolli et al., 2024). De 35 apps bevatten er gemiddeld 8,5, maar hoe sterk ze gedrag kunnen veranderen verschilde sterk per app, net als hun kwaliteit. Een recentere evaluatie van voorschrijf-apps voor professioneel gebruik vond dat juist de technieken voor opbouw en volhouden vaak ontbraken (Wu et al., 2026).

Er is dus markt, maar de kwaliteit is wisselend.

Het is niet altijd beter

Een eerlijk geluid: niet elke trial laat een voordeel zien. Een gerandomiseerd onderzoek in BMJ Open gaf kinderen met cerebrale parese en andere ontwikkelingsstoornissen hun thuisoefenprogramma acht weken lang via een online platform of op papier (Johnson et al., 2020). Het percentage uitgevoerde oefeningen verschilde niet significant: 62,8 tegenover 55,8 procent. Op de doelgerichte uitkomsten was er evenmin verschil. Beide groepen gingen vooruit.

Effectiviteit hangt af van de doelgroep, de context en hoe het middel wordt ingezet. Bij kinderen, waar de ouder de motor is, voegde het platform niets toe boven een uitdraai.

Conclusie

Therapietrouw bij thuisoefeningen is een groot en hardnekkig probleem. Digitale ondersteuning helpt aantoonbaar op korte termijn; op langere termijn is het bewijs dun. Het sterkste bewijs gaat niet over de techniek maar over de instructie: bewegend beeld levert een correctere uitvoering dan een uitdraai met plaatjes, en dat is al twintig jaar consistent.

Wil je de onderliggende studies zelf nalezen? We hebben 23 onderzoeken over instructie, thuisoefenprogramma's en digitale zorg samengevat en per thema geordend op onze onderzoekspagina, inclusief de trials die geen verschil vonden.

Bronnen

  • Argent, R., Daly, A. & Caulfield, B. (2018). Patient Involvement With Home-Based Exercise Programs: Can Connected Health Interventions Influence Adherence? JMIR mHealth and uHealth, 6(3), e47. PMID 29496655
  • Ley, C. & Putz, P. (2024). Efficacy of interventions and techniques on adherence to physiotherapy in adults: an overview of systematic reviews and panoramic meta-analysis. Systematic Reviews, 13, 137. PMID 38773659
  • Bollen, J.C. et al. (2014). A systematic review of measures of self-reported adherence to unsupervised home-based rehabilitation exercise programmes, and their psychometric properties. BMJ Open, 4(6), e005044. PMID 24972606
  • Jack, K., McLean, S.M., Moffett, J.K. & Gardiner, E. (2010). Barriers to treatment adherence in physiotherapy outpatient clinics: a systematic review. Manual Therapy, 15(3), 220-228. PMID 20163979
  • Chester, R. et al. (2023). Behaviour Change Techniques to promote self-management and home exercise adherence for people attending physiotherapy with musculoskeletal conditions. Musculoskeletal Science and Practice, 66, 102776. PMID 37301059
  • Lang, S., McLelland, C., MacDonald, D. & Hamilton, D.F. (2022). Do digital interventions increase adherence to home exercise rehabilitation? A systematic review of randomised controlled trials. Archives of Physiotherapy, 12(1), 24. PMID 36184611
  • Reo, J.A. & Mercer, V.S. (2004). Effects of live, videotaped, or written instruction on learning an upper-extremity exercise program. Physical Therapy, 84(7), 622-633. PMID 15225081
  • Berkoff, D.J. et al. (2016). Corrected error video versus a physical therapist instructed home exercise program. International Journal of Sports Physical Therapy, 11(5), 757-764. PMID 27757288
  • Rihova, M. et al. (2024). Adherence and Retention Rates to Home-Based Video Exercise Programs in Older Adults: Systematic Review and Meta-Analysis. Telemedicine and e-Health, 30(11), 2649-2661. PMID 39072676
  • Kloek, C.J.J. et al. (2018). Effectiveness of a Blended Physical Therapist Intervention in People With Hip Osteoarthritis, Knee Osteoarthritis, or Both: A Cluster-Randomized Controlled Trial. Physical Therapy, 98(7), 560-570. PMID 29788253
  • Merolli, M. et al. (2024). Evaluation of Patient-Facing Mobile Apps to Support Physiotherapy Care: Systematic Review. JMIR mHealth and uHealth, 12, e55003. PMID 38437018
  • Wu, C.-H. et al. (2026). Clinical Usability of Exercise Prescription Apps for Professional Use: Systematic Review and Multidimensional Evaluation. JMIR mHealth and uHealth, 14, e77616. DOI 10.2196/77616
  • Johnson, R.W. et al. (2020). Can an online exercise prescription tool improve adherence to home exercise programmes in children with cerebral palsy and other neurodevelopmental disabilities? BMJ Open, 10(12), e040108. PMID 33371023